Zabytki

Za Podbabiogórzu spotkać możemy wiele obiektów będących cennymi zabytkami kultury materialnej. Tworzą one istotną część lokalnego dziedzictwa, na trwałe wpisaną w historię tego regionu i jego beskidzki krajobraz. Obiekty te możemy ogólnie sklasyfikować jako zabytki architektury drewnianej i zabytki architektury murowanej. Oto najważniejsze z nich:

Zabytki architektury drewnianej

Kościół w Lachowicach

Kościół parafialny pw. świętych apostołów Piotra i Pawła jest jednym z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Małopolsce. Został wzniesiony w latach 1789-1791. Jest budowlą konstrukcji zrębowej, krytą gontem, orientowaną, jednonawową, z dobudowaną do nawy masywną wieżą z izbicą, nakrytą cebulastym hełmem. Bryłę kościoła otaczają charakterystyczne soboty wsparte na słupach, otwarte na zewnątrz, w których można obejrzeć malowane stacje Drogi Krzyżowej z 1846 r. Wyposażenie wnętrza utrzymane jest w stylu barokowo-klasycystycznym.

Kościół w Łętowni

Drewniany kościół parafialny pw. świętych apostołów Szymona i Judy zbudowany został w latach 1760-65, na miejscu dwóch wcześniejszych z XV i XVI w. Kościół ma konstrukcję zrębową (jedna z większych tego typu świątyń w Beskidach) i jest budowlą jednonawową, z dwoma bocznymi kaplicami i masywną, czterościenną wieżą, zwieńczoną baniastym hełmem z kilkustopniową latarnią. Przy wieży dobudowano soboty, w których umieszczono dwie nowe kaplice. Wyposażenie wnętrza utrzymane jest w stylu barokowo-rokokowym.

Kościół w Zawoi

Kościół parafialny pw. św. Klemensa zbudowany został w 1888 roku, z fundacji ówczesnego właściciela Zawoi, Albrechta Habsburga, a w jego obecnej bryle zachowany jest częściowo układ rozebranej wcześniej, a stojącej w tym samym miejscu od roku 1759, drewnianej świątyni. Kościół jest szalowany i ma konstrukcję sumikowo-łątkową. Wzniesiony w formie bazyliki składa się z nawy głównej, dwóch naw bocznych, transeptu (nawy poprzecznej), zamkniętego trójbocznie prezbiterium oraz czterokondygnacyjnej wieży. Wyposażenie wnętrza pochodzi, w przeważającej części, z XVIII w. i jest utrzymane w stylu barokowym i późnobarokowym.

Karczma „Rzym” w Suchej Beskidzkiej

Stojąca na suskim rynku drewniana karczma zbudowana została w XVIII w. Jest budowlą zrębową, pokrytą potężnym, czterospadowym, gontowym dachem z kalenicą. Frontowa część dachu tworzy arkadowe, wsparte na profilowanych słupach podcienia. Pomiędzy słupami, łączonymi górą dwułuczami, uwagę zwracają dekoracyjne zwisy. Dolną część podcieni zamyka balustrada z listwową, ukośną kratownicą. Obecny swój stan karczma zawdzięcza gruntownej renowacji, przeprowadzonej w latach 60. XX w. Powszechnie uważa się, że suska karczma „Rzym” była pierwowzorem tej opisywanej przez Adama Mickiewicza w balladzie „Pani Twardowska”. Karczma jest jednym z najcenniejszych obiektów na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej.

Skansen w Sidzinie – Muzeum Kultury Ludowej

Początki sidzińskiego skansenu datują się na 1963 r. Wtedy to oddano do zwiedzania pierwszy obiekt, jakim była zabytkowa chałupa Banasików z 1809 r., przeniesiona tu z Sidzinki Małej. Obecnie można w nim obejrzeć także chałupę Anny Kozioł ze Spytkowic z 1901 r., chałupę wójta Maja z Sidziny z 2. poł. XVIII w., tzw. „górkę” czyli spichlerz z 1897 r., młyn wodny, XIX-wieczną kuźnię z Sidziny Górnej, a także dzwonnicę loretańską z 1937 r. z Sidziny Wielkiej Polany.

Najcenniejszym obiektem zespołu pozostaje chałupa Banasików. Jest to budynek zrębowy, kryty gontowym dachem, posadzony na wysokiej podmurówce kamiennej, podpiwniczony. Wewnątrz chałupy, składającej się tradycyjnie z izby czarnej (zwanej też piekarnią) i izby białej (świetnicy), komory, sieni oraz tzw. „wyski”, pomieszczenia usytuowanego na strychu, pełniącego funkcję spichlerza, można obejrzeć XIX-wieczne wyposażenie i sprzęt gospodarski.

Skansen im. Józefa Żaka w Zawoi

Skansen, będący własnością suskiego Oddziału „Ziemi Babiogórskiej” PTTK, powstał w 1973 r. Tworzą go obecnie: trzy budynki mieszkalne, kuźnia, kapliczka i wolno stojący spichlerz z piwniczką oraz kapliczka z figurą Matki Bożej. Najcenniejszym i najstarszym obiektem skansenu jest kurna chałupa Franciszka Stopiaka pochodząca z l. 1802-1815, przeniesiona tu z innej części Zawoi. Dom zbudowany został ze świerkowych i jodłowych bierwion, postawionych na niskiej podmurówce, w której umieszczone jest zejście do piwnicy znajdującej się pod nim. Całość nakrywa dwuspadowy gontowy dach. Wewnątrz, centralnie umieszczone, otwarte na przestrzał boisko, dzieli całość na dwie części: mieszkalną, w skład której wchodzą – izba czarna, izba biała i komora, oraz część gospodarczą – stajnię. Tą ostatnią zamieniono na salę wystawową, w której zgromadzono interesującą kolekcję oleodruków o tematyce religijnej. Natomiast w pomieszczeniach części mieszkalnej urządzono ekspozycję etnograficzną, składającą się głównie ze sprzętów gospodarstwa domowego.

Zabytki architektury murowanej

Zespół zamkowo-parkowy w Suchej Beskidzkiej

Pierwszy murowany, piętrowy dwór obronny, wzniesiony został przez Kaspra Castiglione-Suskiego w 2. poł. XVI w. Rozbudował go pół wieku później Piotr Komorowski, przekształcając we wspaniałą rezydencję. Zamek był odtąd administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym centrum kompleksu dóbr prywatnych, tzw. „państwa suskiego”, a jego właścicielami byli, aż do II wojny światowej, przedstawiciele znanych polskich rodów – obok Komorowskich, także Wielopolscy, Braniccy i Tarnowscy. Zamek zbudowany został z miejscowego kamienia łamanego i z cegły. Jego trzy skrzydła otaczają prostokątny dziedziniec z pięknym dwukondygnacyjnym krużgankiem arkadowym, który pozostaje swoistym symbolem suskiego „Małego Wawelu”. Najbardziej reprezentacyjną i zarazem największą zamkową komnatą jest sala, zwana „rycerską” lub „marszałkowską”. Jej ozdobę stanowi okazały, późnorenesansowy, wykonany z piaskowca, bogato zdobiony kominek. Jest to jedna z najciekawszych tego typu realizacji w Polsce. Pierwsze piętro południowego skrzydła zamku zajmują pomieszczenia Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej.

Przylegający do zamku od strony południowej park zachował do dziś, w większości nie zmienione, założenie z 1. połowy XIX wieku, kiedy to nadano mu formę romantycznego parku krajobrazowego. Znajduje się w nim m.in. neogotycki budynek oranżerii, który powstał, w dzisiejszym kształcie, w latach 60. XIX w. i tzw. „Domek Ogrodnika”, w którym urządzona jest ekspozycja etnograficzna.

Zespół kościelno-klasztorny w Suchej Beskidzkiej

W skład zespołu kościelno-klasztornego w Suchej Beskidzkiej wchodzą: „stary” kościół, dawny klasztor kanoników regularnych (obecnie plebania) i trzy przykościelne kaplice z XVII w. oraz „nowy” kościół z XIX/XX w., otoczone kamiennym murem z bramą wjazdową. „Stary” kościół został wzniesiony w 1613-1614 r. dzięki fundacji ówczesnego właściciela Suchej, Piotra Komorowskiego. Jest niewielką, jednonawową budowlą, w stylu późnogotyckim z renesansowymi elementami zdobniczymi. Nowy kościół wzniesiony jest w charakterystycznym dla jego architekta – T. Talowskiego, autorskim stylu tzw. „malowniczego eklektyzmu” i nawiązuje do monumentalnej, średniowiecznej architektury, wykorzystując elementy zarówno gotyckie, jak i romańskie.

Dwór w Wysokiej

Późnorenesansowy, murowany dwór w Wysokiej k. Jordanowa, wzniesiony pod koniec XVI w., jako budowla o charakterze obronnym, w wyniku przeprowadzonej pod koniec XVIII w. przebudowy uzyskał charakter szlacheckiej rezydencji mieszkalnej. W otoczeniu zachowały się czytelne do dzisiaj założenia zieleni: ogrodu, parku krajobrazowego i tzw. zwierzyńca (las w przedłużeniu ogrodu dworskiego). Tworzą one wraz z samym dworem zespół o unikatowych wartościach historycznych, architektonicznych i krajobrazowych.

Dawna zabudowa murowana

Spotykana jest dziś przede wszystkim w podbabiogórskich miastach – Jordanowie, Makowie Podhalańskim (m.in. dawny magistrat, budynek banku) i Suchej Beskidzkiej (m.in. budynek sądu i magistrat). Szczególnie interesujące jej przykłady to trzy jordanowskie budynki wzniesione według projektu znanego architekta Jana Sas-Zubrzyckiego. Wszystkie murowane z czerwonej cegły, z neogotyckimi i neoromańskimi detalami. Są to: narożny budynek z basztą (przełom XIX/XX w.), ratusz miejski (1911) i kościół parafialny Przenajświętszej Trójcy (1912) – sanktuarium maryjne z cieszącym się kultem obrazem Matki Bożej Trudnego Zawierzenia – Pani Jordanowskiej. Sanktuarium maryjnym jest też kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Makowie Podhalańskim, który obecny swój wygląd uzyskał po przebudowie dokonanej w latach 1828-1833. W ołtarzu głównym kościoła znajduje się XVI-wieczny, łaskami słynący obraz Matki Bożej Opiekunki i Królowej Rodzin. Do grupy najstarszych murowanych kościół w powiecie suskim należą również: kościół pw. Trójcy Świętej w Bieńkówce (1793), kościół pw. św. Mikołaja w Sidzinie (1815-25) i kościół pw. świętych Filipa i Jakuba w Osielcu (1838-55).

Mała architektura sakralna

Na Podbabiogórzu wiele jest również interesujących obiektów małej architektury sakralnej. Jednym z najciekawszych jej przykładów jest, wystawiona w 1. poł. XIX w., kaplica pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, zwana też „kapliczką zbójnicką”, w Zawoi Policznem, z charakterystycznym, krytym gontem dachem i wieńczącą go cebulastą kopułą z latarnią. Ciekawymi obiektami tego typu są również Kaplica Konfederacka na górze Jasień w Suchej Beskidzkiej, Kaplica Filasowa w Makowie Podhalańskim i kaplica w Śleszowicach. Innym typem małej architektury sakralnej spotykanej w wielu miejscach Podbabiogórza są kapliczki słupowe i postumentowe. Niektóre z nich pochodzą z XVIII w.